Category: Հայոց Լեզվի Քերականություն

Երկու ընկեր են լինում: Մի անգամ Ձորագյուղի մոտով անցնելիս նա հիշեց, որ այդտեղ եղել է: Մյուս ընկերը հարցրեց թե ինչու և նա պատասխանեց, որ երբ տասնյոթ-տասնութամյա տղա էր բանտից նոր էր ազատվել և մի որոշ ժամանակ պետք է քաղաքում չերևար: Նրան նրա հարազատները հրավիրեցին Ձորագյուղ ուսուցիչ աշխատելու, իսկ նա այդ ժամանակ շատ եռանդ ուներ: Նա աշխատում էր, երբ մի օր անտառում հանդիպեց մի գեղեցիկ աղջկա: Աղջկա անունը Խոնարհ էր: Նա հավանեց այդ աղջկան և սկսեց թաքուն հետևել նրան: Խոնարհի փոքր քույրը սովորում էր այդ տղայի դասարանում: Առաջ նա վերաբերվում էր այդ աղջկան ինչպես մնացածներին, իսկ այդ իմանալուց հետո նա ավելի սիրալիր էր աղջկա հետ: Մի օր Խոնարհի ծնողները հրավիրեցին նրան իրենց տուն ընթրելու: Նա մերժեց, պատճառաբանելով որ զբաղված է և գիրք է կարդում: Նրանք դրանից նեղվեցին: Նա զղջաց, որ չի գնացել, բայց նրան հանդիմանեցին և նորից չհրավիրեցին: Անցան ամիսներ և արդեն գնալու ժամանակն էր: Երիտասարդ տղան շատ էր ուզում տեսնել Խոնարհին և որոշեց կազմակերպել ավարտական հանդես: Նա ասաց երեխաներին, որ բոլոր հարազատներին հրավիրեն: Հանդեսի ժամանակ եկել էր նաև Խոնարհը: Նա ուղղում էր քրոջ շորերը: Տղան եկավ և նստեց Խոնարհի կողքին և բռնեց նրա ձեռքը: Բայց Խոնարհը քաշեց ձեռքը և օգնեց քրոջը: Գնալու ժամանակ նա ուզեց տեսնել Խոնարհին, բայց չգտավ: Տարիներ անց երբ ընկերոջ հետ այդտեղով անցնում էին նրանք նորից տեսան Խոնարհին: Նրա ընկերը ասաց, որ մի քանի օր առաջ Խոնարհն էր եկել և մի բուռ ցորեն էր խնդրում: Նա ասում էր, որ ամուսինը մահացել էր, իսկ իրենց միակ կովը սատկել էր: Տղան ճանաչեց Խոնարհին, բայց աղջիկը՝ ոչ:

Ես հավանեցի պատմությունը: Իմ կարծիքով մի փոքր դաժան էր: Աղջկա ընտանիքը նեղացել էր, որ մերժեց իրենց ընթրիքի հրավերը, բայց կարող էին նորից հրավիրել: Դրա համար Խոնարհը չպետք է խուսափեր ուսուցչից և այդքան երկար նեղացած մնար: Նա գոնե կարող էր կարծիք հայտնել հանդեսի մասին: Իսկ տղան, եթե այդքան շատ էր ուզում կարող էր ներեղություն խնդրել և նրանց հրավիրել իրենց տուն: Կամ խնդրել, որ որևիցե հարմար օր նրանք նորից հրավիրեն: Ամեն մեկը իր մեղավորությունը ունի: Եթե ամեն ինչ այդպես չլիներ ուսուցիչն ու Խոնարհը կարող էին ընկերներ լինել։

Ապագան պատկերացնելը շատդժվարէ, որովհետև ոչ ոք չի կարողասել, թեվաղվա օրը մեզ համար ինչպիսի անակնկալներ է պատրաստել: Ներկայում տեղի ունեցող իրադարձություններից ելնելով՝ ապագան ես պատկերացնում եմ մշուշոտ և անկանխատեսելի: Հիմա աշխարհու միայն խաղություն պահպանելը բավականին բարդ խնդիր է, իսկ այս պայմաններում ապագան ոչ մի լավ բան չի խոստանում: Իսկ մեր հայրենիքում, որտեղ անկախությունից հետո միայն ճգնաժամեր, աշխատատեղերի բացակայություն, անվերջանալի  արտագաղթերեն, ապագան պատկերանում է մռայլ, մութ և ոչ մի լավ բան չխոստացող: Այս տասը տարիների ընթացքում մեր կառավարությունը և իշխանությունները ցույց տվեցին, որ իրենք անկարող են կառավարել երկիրը: Նրանք անկարող եղան արդյունավետ օգտագործել շուրջ յոթ տասնամյակ երազած ազատությունը, որն իրենց վրա թափվեց: Ճիշտ է՝ ոտքի կանգնեցնել քայքայված տնտեսությունը, արդյունաբերությունը շատ դժվարէ,  և երկար տարիների ծանրաշխատանք և ֆինանսական ներդրումներ է պահանջում, բայց հանրապետության ղեկավար պաշտոնները զբաղեցրել են այնպիսի մարդիկ, որոնք քաղաքականությամբ զբաղվելու բավարար ընդունակություններ չունեն և անկարող են լուծել այս կարևորագույն հարցերը: Նրանցից շատերը մեղադրում են այն մարդկանց, որոնք ողջ ընտանիքով լքում են Հայաստանը և արտագաղթում ՝մի կտոր հաց գտնելու հույսով:  Բայց մի՞ թե նրանք հնարավորություն են ընձեռնում այստեղ աշխատելու, և մենք գնումենք:  Ինձ թվում է, որ այս պետությունում ապագա չկա և չի կարող լինել մինչև այն օրը, երբ երկիրը չղեկավար են հայրենանվեր, ոչ միայն իրենց անձի մասին հոգացող մարդիկ: Մեր Հայաստանը, որը համարվում է աշխարհի հնագույն, քաղաքակիրթ պետություններից մեկը, կարողացել է գոյատևել մի քանի հազարամյակ, պահպանել իր մշակույթը, կրոնը, գիրն ու գրականությունը, հիմա գտնվում է անմխիթար դրության մեջ: Ներկայիս Հայաստանին կարելի է միայն պատմահայր Մովսես Խորենացու բառերով ասել. «Ողբամզքեզ, հայոցաշխարհ…»:Հուսամ երկրիս ապագան կլինի կայուն և հուսալի։

Այս պատմվածքում տղայի մոտ հոր զգացմունքների տպավորությունները մնացին իր ողջ կյանքում։ Այդ պատճառով էլ նա հետո կարողացավ շարունակել փոխանցել այդ զգացմունքները և ուրիշներին նվիրել։ Իսկ դրանից առաջ նա վստահ չէր, սակայն կարծում եմ նա հոգում միշտ գիտեր իր հոր մասին։ Ուղղակի պետք է այդպիսի խոսքերը իրենից լսեր, որ հասկանար ճշմարտությունը։ Այդ զգացմունքներից իր մոտ առաջացավ հորը ուրիշ նվեր տալու ցանկությունը։ Առանձնահատուկ նվեր, որը կտարբերվեր բոլոր մյուսներից և որ նրա հետ երկար ժամանակ կմնար։ Այդ պատճառով այս անգամ նա որոշեց ոչ նյութական նվեր տալ, որպեսզի այդ նվերը հիշվի հոր կողմից և հայրը իսկապես զգա, որ նա կարևորում է իրենց հարաբերությունները։

Կարծում եմ, որ այդ արարքը յուրահատուկ էր հոր համար, որովհետև դա իրենց երկուսի աշխատանքն էր, որով միշտ զբաղվում էին։ Այդպես նրանք միասին ժամանակ էին անցկացնում և դրա համար ավելի անձնական էր տղայի արածը։ Այս դեպքի հետևանքով տղան և հայրը նույնիսկ տասնամյակներ հետո օրը հիշեցին։ Տղայի մեջ արթնացան նոր զգացմունքներ, որոնք նա այդուհետև ուզեց փոխանցել նաև մյուս մարդկանց։

Կատարիր թեստի օրինակի առաջադրանքները։

1. Տեքստում լրացրու բաց թողած տառերը և կետադրիր։

Մի օր դղյակի դուռը բացվեց, և այնտեղից դուրս ելավ մի դեռատի պատանի` սրարշավ նժույգի վրա, ընտիր ասպազենով գոլորված։ Նրա հետևից երկաթյա նիգերը կնքեցին երկփեղկ դարպասը։ Պատանին վճիտ հայացքը շուրջը ձգելով խթանեց նժույգը, սլացավ երկնահույզ լեռներով, անդնդախոր ձորերով, ոտք դրեց մարդկային աշխարհը։ Ինչպես մի փետուր նա ընկավ հողմերի ու հեղեղների ամենակուլ բերանը։ Հյուրընկալվեց վայելքի տաճարներում, խմեց աստղափրփուր գինին, վայելեց խրախճանքներ ու խնջույքներ, անհագուրդ ըմբոշխնեց գեղեցիկ պարուհիների և ծեգծեգող գեղուհիների սերը։
Այսպես հոսեց կյանքը, ու երբ արծաթազօծվեցին նրա գեղեցիկ գլուխն ու ընչացքը, վերադարձավ ու անապաստան ճամփորդի պես բախեց դղյակի դուռը։ Սպասեց, սպասեց, և բացող չեղավ։ Բախեց նա վերստին, բայց, ավաղ, հավիտյան փակ էր դղյակի դուռը. նրան ոչ ոք չէր սպասում։

2. Սրարշավ, կնքեցին, ձգելով, ընչացքը բառերի արմատները գրիր։
   Սրարշավ – սուր
   Կնքեցին – կնիք
   Ձգելով – ձիգ
   Ընչացք – ունչ
3. Տրված բառերը ձևաբանական վերլուծության ենթարկիր։

Մի – անորոշ դերանուն
Դուռը – գոյական, ուղղական հոլով, եզակի
Այնտեղից – ցուցական դերանուն, բացառական հոլով
Ընտիր – ածական, որակական, դրական
Երկաթյա – հարաբերական ածական
Պատանին – գոյական, ուղղական հոլով, եզակի
Գինին – գոյական, հայցական հոլով, եզակի
Ծեքծեքող – ածական
Վերադարձավ – բայ, սահմանական եղանակ, երրորդ դեմք
Բացող – ածական
Ոչ ոք – ժխտական դերանուն
Չէր սպասվում – բայ, սահմանական եղանակ, անկատար անցյալ, երրորդ դեմք

4. Բառարանի օգնությամբ գտիր հետևյալ բառերի բացատրությունները.
   Ամիճ – որսի մսից խորտիկ, որսի փափուկ միս, հիմնականում աղանդերի համար
   անթացուպ – թևատակի ցուպ, որի վրա հենվելով քայլում են հաշմանդամները
   կռուփ – բռունցք, կամ բռնցքի հարված
   ակութ – փոքրիկ թոնիր, օջախ
   գեղմ – բուրդ
   գուղձ – կոշտ հողակտոր
   ամեհի – անզուսպ, կատաղի, զարհուրելի
   բռնազբոսիկ – կեղծ, անբնական
   զգլխիչ – արբեցնող, հմայիչ, դյութիչ
   արգասավոր – բեղմնավոր, բեղուն, արդյունավետ
   ազնավուր – ազնվական ծագում ունեցող անձ, կամ քաջ ուժեղ մարդ
   բագին – հեթանոսական մեհյան, զոհարան
   անդաստան – հանդ, արտ, ասպարեզ, բնագավառ
   խթան – պոզահարող, եղջերահարող, կամ հեծելակի կոշիկների կրունկներին ամրացված մետաղյա հարմարանք ձին խթանելու համար
   բավիղ – խիստ խճճված ելումուտքով անցումներով և սենյակներով հսկայական շենք (Հունաստանում, Եգիպտոսում)
5. Սյունակներից ընտրիր մեկական արմատ և ածանց և վերջածանցավոր բառ ստացիր.

1) Պարտադիր + ույք = դրույք
Պատահական + ար = պատահար
Սնապարծ + անք = պարծանք
Բարեհունչ + եղ = հնչեղ
Գանձանակ + արան = գանձարան
Վերադարձ + յալ = դարձյալ

2) Ուժագիծ + եղ = ուժեղ
Կաթնամշուշ + եղեն = կաթնեղեն
Ռամկավար + որդ = վարորդ
Կնատյաց + ելի = ատելի
Փառատենչ + անք = տենչանք
Մեծազդեցիկ + ակ = ազդակ

3) Շրջապատ + ուն = շրջուն
Ինքնաթափ + ոն =թափոն
Իրատես + եղեն = իրեղեն
Նրբահյուս + ուկ =նրբուկ
Տախտկամած + ուկ = մածուկ
Ազզընտիր + ովին =ազգովին

4) Խրամուղի + ատ = խրամատ
Սիզապատ + ավետ = սիզավետ
Հեռակա + ստան = հեռաստան
Ապօրինի + ական = օրինական
Գոգաթիակ + նոց = գոգնոց
Ծանծաղանիստ + ուտ = ծանծաղուտ

Վերլուծություն՝ Պատերազմը շատ վատ բան է։ Այս պատմվածքը պատերազմի մասին էր,տխուր երգի մասին։ Ինձ թվում է այստեղ զինվորականը ցույց էր տալիս իր համառությանը և վստահության մասին հենց իր վրա։ Նա չնայած ամեն ինչի շարունակում էր իր երգը երգը։ Ինձ շատ դուր եկավ մի հատաված՝

Բայց արքան, զորապետը,

բազմափորձ նախարարները ասես

խուլ լինեին՝ հարյուրավոր

հաղթանակների, որ երեկոյան,

հոգնախ քաըլում էին

ճանապարհներով, դեպի երախը

մահվան, երգելով։

Նրանք չեն հասկանում, որ այդ պատերազմի ընթացքում, քանի ընկեր, զինվորներ են կորցնում, կամ որ այդքան էլ հեշտ չէ սպանել այդքան մարդու։

Հոլովներ

Ուղղական հոլովը բառի ուղիղ, անփոփոխ ձևնէ:• Ուղղական հոլովը որևէ վերջավորությունչունի: Պատասխանում է ո՞վ, ովքե՞ր, ի՞նչ(ը), ինչե՞ր(ը) հարցերին: Ուղղական հոլովը ունիև՛ անորոշ, և՛ որոշյալ առումներ՝ գիրք-գիրքը:

 Նախադասության մեջ ուղղական հոլովովդրվում են ենթական, ստորոգյալի մաս կազմողբառը, գոյականական անդամի որոշիչլրացումը, կոչականը:• Սեռական հոլովը ցույց է տալիս այնառարկան, որին պատկանում կամվերաբերում է որևէ բան:

Սեռական հոլովը պատասխանումէ ո՞ւմ , ինչի՞ , ինչերի՞   հարցերին:
Սեռական հոլովը կազմելիս բառը փոփոխվումէ: Ընդ որում՝ տարբեր բառեր փոփոխվում ենտարբեր ձևերով: Այդ փոփոխություններըկոչվում են հոլովումներ:

Սեռական հոլովում բառը կարող է ունենալ -ի, -ու, -ան, -վա, -ոջ, -ց  վերջավորություններ, կամբառի մեջ որևէ ձայնավոր կամ երկհնչյունկարող է փոխվել ո -ի կամ ա -ի:• Տրական հոլովը ցույց է տալիս այնառարկան, որին տրվում կամ մոտենում է միբան և կամ որին հանգում է ենթակայիգործողությունը:

Տրական հոլովով դրվում են բայական անդամիորոշ լրացումներ: Դրանք կարող են ցույց տալայն առարկան, որին հանգում էգործողությունը, նպատակ, տեղ, ժամանակ:

 Տրական հոլովը պատասխանում է ո՞ւմ, ինչի՞(ն), ինչերի՞ (ն), ինչի՞ համար, ե՞րբ, որտե՞ղ հարցերին:

 Ուշադրություն

Տրական հոլովն իր ձևով նման է սեռականին, բայց ի տարբերություն սեռականի` կարող էգործածվել թե՛ անորոշ, թե՛ որոշյալ առումով:• Հայցական հոլովը ցույց է տալիս այն անձըկամ առարկան, որն իր վրա է կրումենթակայի գործողությունը:

Հայցական հոլովով դրվում են բայականանդամի որոշ լրացումներ: Դրանք կարող ենցույց տալ այն առարկան, որն իր վրա է կրումենթակայի գործողությունը, տեղ, ժամանակ, չափ ու քանակ:

 Հայցական հոլովը պատասխանում է ո՞ւմ, ի՞նչ(ը), ինչե՞ր(ը),ո՞ւր, որքա՞ն, որքա՞նժամանակ, ե՞րբ  հարցերին:

 Ուշադրություն

Հայցական հոլովը յուրահատուկ ձև չունի, նանման է կամ ուղղականին, կամ տրականին:
Հայցական հոլովը գործածվում է թե՛ անորոշ, թե՛ որոշյալ առումով:• Բացառական հոլովը ցույց է տալիս այնառարկան, որից բխում, ծագում կամսկսվում է գործողությունը:

Բացառական հոլովը կազմվում է -ից  կամ -ուց վերջավորությամբ և պատասխանումէ ումի՞ց, ինչի՞ց, որտեղի՞ց, երբվանի՞ց  հարցերին:

 Բացառական հոլովով են դրվում բայականանդամի որոշ լրացումներ: Դրանք կարող ենցույց տալ այն առարկան, որից բխում, ծագումկամ սկսվում է գործողությունը, տեղ, ժամանակ, պատճառ:

Բացառական հոլովը որոշիչ հոդ չի ստանում:• Գործիական հոլովը ցույց է տալիս այնառարկան, որով կատարվում էգործողությունը:

Գործիական հոլովով դրվում են բայականանդամի որոշ լրացումներ, որոնք ցույց ենտալիս այն առարկան, որով կատարվում էգործողությունը, տեղ, ժամանակ, ձև, ինչպեսնաև գոյականական անդամի որոշիչլրացումներ:

 Գործիական հոլովը պատասխանում է ումո՞վ, ինչո՞վ, որտեղո՞վ, ե՞րբ, որքա՞ն ժամանակով, ինչպե՞ս հարցերին:

 Գործիական հոլովը կազմվումէ ով  կամ բ վերջավորություններով: Գործիական հոլովը որոշիչ հոդ չի ստանում:• Ներգոյական հոլովը ցույց է տալիս այնտեղը, որտեղ կամ որի ներսում կատարվումէ գործողությունը:

Ներգոյական հոլովով դրվում են բայականանդամի երկու լրացումներ, որոնք ցույց ենտալիս տեղ կամ ժամանակ:

 Ներգոյական հոլովը կազմվումէ ում  վերջավորությամբ և պատասխանումէ որտե՞ղ, ինչո՞ւմ (կամ ինչի՞ մեջ), որքա՞նժամանակում հարցերին:

Ներգոյական հոլովը որոշիչ հոդ չի ստանում:

Ուղղական – քաղաք, գիրք, մարդ, ընկեր
Սեռական – քաղաքի, գրքի, մարդու, ընկերոջ
Տրական – քաղաքին, գրքին, մարդուն, ընկերոջը
Հայցական – քաղաքը, գիրքը, մարդուն, ընկերոջը
Բացառական – քաղաքից, գրքից, մարդուց, ընկերոջից
Գործիական – քաղաքով, գրքով, մարդով, ընկերոջով
Ներգոյական – քաղաքում կամ քաղաքիմեջ, գրքում կամ գրքի մեջ, մարդու մեջ, ընկերոջմեջ

Գոյականի հոլովումները

Գոյականի սեռական հոլովը կազմվում է տարբեր թեքույթներով։ Ըստ
դրանց՝ առանձնացվում են տարբեր հոլովումներ։ Ժամանակակից հայերենում կա
8 հոլովում՝ -ի, -ու, -վա, -ան, -ոջ, -ց, -ա-, -ո-։ 
Հոլովումները լինում են արտաքին և ներքին։ Արտաքին թեքման դեպքում մասնիկն ավելանում է բառի վերջից, իսկ
ներքին թեքման դեպքում փոփոխությունը կատարվում է բառի մեջ։ Արտաքին են
-ի, -ու, -վա, -ան, -ոջ, -ց հոլովումները, իսկ -ա-, -ո- հոլովումները ներքին են։
Ի հոլովմանը պատկանող բառերի թիվը շատ մեծ է՝ սեղանի, գրքի, ծաղկի,
տետրի և այլն։ Պետք է հիշել, որ բացի -ց հոլովմանը պատկանող բառերից՝ մյուս
բոլոր գոյականների հոգնակիի ձևերը նույնպես հոլովվում են -ի-ով, օրինակ՝
լեռան, բայց լեռների, ընկերոջ-ընկերների, օրվա-օրերի։ Գոյականի հոլովումը
որոշվում է ըստ եզակի սեռական հոլովի։

Ու հոլովմանը պատկանում է ի-ով ավարտվող բառերի մեծ մասը (օրինակ՝
բարդի-բարդու, գինի-գինու), հետևյալ բառերը՝ ամուսին, անկողին, Աստված,
մարդ, ձի (հազվադեպ՝ թի, դի), ինչպես նաև անորոշ դերբայը (օրինակ՝ գրել-
գրելու, կարդալ-կարդալու, վազել-վազելու)։ Ինչպես տեսնում ենք, կա կազմության
երկու ձև՝ ի-ու (այգի-այգու) կամ 0-ու (մարդ-մարդու)։

ՎԱ հոլովմանը պատկանում է ժամանակ ցույց տվող գոյականների մի մասը,
օրինակ՝ տարի-տարվա, օր-օրվա, ամիս-ամսվա, շաբաթ-շաբաթվա և այլն։
Սակայն ժամանակ ցույց տվող մի շարք բառեր այս հոլովմանը չեն պատկանում՝
րոպե, դար, վայրկյան, երեկո բառերը, ամսանունները և այլն։ Շաբաթ բառը
հոլովվում է վա-ով, եթե արտահայտում է ամբողջ շաբաթվա՝ 7 օրվա իմաստ, այլ
ոչ թե շաբաթ օրվա։

ԱՆ հոլովմանը պատկանում է գրաբարում -ն վերջնահնչյունն ունեցած բառերի
մի մասը՝ մկան, ձկան, դռան, լեռան, թոռան, բեռան, ծոռան, եզան, գառան, նռան և
այլն, ինչպես նաև -ում վերջածանցով կազմված բառերը, օրինակ՝ շարժում-շարժման,
ուսման, մոտեցման, զեկուցման։ Այս հոլովմամբ են հոլովվում նաև մանուկ (եթե
անձնանուն չէ), գարուն, աշուն, ամառ, ձմեռ բառերը՝ գարնան, աշնան, ամռան,
ձմռան, թեև գործածական են նաև ամառվա և ձմեռվա ձևերը։

ՈՋ հոլովման պատկանում են անձ ցույց տվող մի քանի բառեր՝ ընկեր, քույր,
կին, տեր, սկեսուր, աներ և այլն։ Սրանց մի մասը կարող է հոլովվել նաև -ի-ով։

Ց հոլովման պատկանում են -անք, -ենք, -ոնք, -ունք ածանցներով կազմված
այն բառերը, որոնք տոհմ, ազգակցություն, գերդաստան են ցույց տալիս, ինչպես՝
Գրիգորենք-Գրիգորենց, Վարդանանք-Վարդանանց, մերոնք-մերոնց, Վեդունք-
Վեդունց և այլն։ Այսպես են հոլովվում նաև մարդիկ, կանայք և տիկնայք հոգ-
նակիները՝ մարդկանց, կանանց, տիկնանց։

Ո հոլովման պատկանում են հայր, մայր, եղբայր և նրանցով կազմված այն
բառերը, որոնցում նրանք վերջին բաղադրիչ են (օրինակ՝ հորեղբայր, նախա-
հայր)։ Այս հոլովումը ներքին է, որովհետև փոփոխությունը կատարվում է բառի
ներսում։

Ա հոլովման պատկանում են -ություն վերջածանցով կազմված բառերը
(օրինակ՝ մեծություն-մեծության, ընկերության, գեղեցկության), ինչպես նաև տուն,
շուն, սյուն, ձյուն, արյուն, անկյուն, անուն բառերը։ Անկյուն բառը հիմնականում
այսպես է հոլովվում, երբ երկրաչափական հասկացություն է (օրինակ՝ Որոշել
տրված սուր անկյան աստիճանը), իսկ մյուս դեպքերում սովորաբար հոլովվում է
ի-ով (օրինակ՝ Սենյակի անկյունի մոտ կախված նկարը գեղեցիկ էր)։ Հոլովման
ժամանակ անուն բառում կատարվում է ու-վ հնչյունափոխություն՝ անուն-անուան-
անվան։
Այլաձև հոլովում։ Ընդհանուր հոլովումից շեղվում են մի քանի բառեր, որոնք
ունեն այլաձև հոլովում՝ աղջիկ-աղջկա (-ա արտաքին հոլովում), սեր-սիրո (-ո
արտաքին հոլովում), մահ-մահվան (-վան արտաքին հոլովում), դուստր-դստեր,
կայսր-կայսեր (-ե ներքին հոլովում)։ Դուստր և կայսր բառերը կարող են հոլովվել
նաև -ի-ով։ Սեր բառի հոդավոր տրականը լինում է սիրուն։ Սրանցից բացի՝ կան
նաև այլ ձևեր, որոնք, սակայն, հնացած են և գործածվում են միայն որոշ քա-
րացած կապակցություններում, ինչպես՝ հուսո, լուսո, սգո, պատվո (-ո արտաքին),
ծննդյան, հանգստյան, գալստյան, կորստյան (-յան հոլովում)։ Սովորաբար այս
բառերը հոլովվում են ի-ով։

Ըստ մարդկությանը հայտնի տվյալների, նախաքրիստոնեական շրջանում, այսինքն՝ 301 թվականից առաջ հայերն ունեցել են սեփական գրային համակարգեր։ Այժմ ապացուցված է երկու նախամաշտոցյան գրային համակարգերի՝ սեպագրերի և մեհենագրի գործածումը։ Նախամաշտոցյան գրերի մասին մեզ տեղեկություններ են հասել Կորյունից, Մովսես Խորենացուց, Փիլոն Ալեքսանդրացուց (Եբրայեցուց), Հիպպողիտոս Բոստրացուց, Վարդան Արևելցուց, Ղազար Փարպեցուց և այլն։: Ինչպես ամրագրում են հայոց պատմիչները՝ Բուզանդը, Փարպեցին և Ագաթանգեղոսը, քրիստոնեությունը տարածվեց հրով և սրով, հեթանոսական տաճարները ավերվեցին և դրանց վրա կառուցվեցին քրիստոնեական տաճարներ: Քրմերին կա՛մ ստիպում էին քրիստոնեություն ընդունել, կա՛մ ոչնչացնում էին:  Քրմերին կա՛մ ստիպում էին քրիստոնեություն ընդունել, կա՛մ ոչնչացնում էին: Իսկ քրմական դասը գիտելիքի միակ կրողն էր քրիստոնեական Հայաստանում: Գրիգոր Լուսավորչի քրիստոնեական Հայաստանի կարևորագույն հիմքերից մեկը, ըստ էության, եղել է նաև գրերի ստեղծումը: Կան նաև վկայություններ, որ Լուսավորիչը անձամբ արամերենից թարգմանել է Աստվածաշունչը և տարածել այն, բայց հիմնականում բանավոր տարբերակով:  Սահակ Պարթևը այն գործիչներից էր, ով իրականություն դարձրեց Լուսավորչի ծրագիրը՝ նոր կրոն, նոր գրեր, նոր մշակույթ և նոր քրիստոնեական Հայաստան, որը պետք է հնարավորինս քիչ աղերսներ ունենար հեթանոսական Հայաստանի հետ:

Գրերի գյուտի պատմությունը գիտնականներին հայտնի է դառնում հիմնականում Մաշտոցի կրտսեր աշակերտի՝ Կորյունի,,Վարք Մաշտոցի,, աշխատությամբ, որը նվիրված է Մ. Մաշտոցին և նրա համախոհներին: ,,Վարքը,, գրվել է Մաշտոցի մահից քիչ անց՝ նրա սրբադասումից հետո և նրա աշակերտի կողմից, որը առավել հավաստի է դարձնում աշխատության փաստաժամանակագրական հավաս-տիությունը։ Հետագայում, հիմնվելով Կորյունի երկի և չպահպանված այլ աղբյուրների վրա, գրերի գյուտին անդրադարձել են Ղ. Փարպեցին, Մ. Խորենացին, Սեբեոսը (7-րդ դ.): Մնացյալները բառացի կրկնում են այն փաստերը, որոնք շարադրված են վերոնշյալ հեղինակների մոտ։ Մաշտոցը հավաքում է իր աշակերտների բազմությունը, որոնք արդեն կրթվել էին Դանիելյան նշանագրերով, մեկնում է Ասորիքի Եդեսիա քաղաքը և ապա Հունաստանի Սամոսատ քաղաքը, որտեղ Մաշտոցը աստվածային տեսիլքի միջոցով ստեղծում է նոր նշանագրեր, որոնց գեղագրական կողմը և մասնիկները հույն գրիչ Հռոփանոսի միջոցով կատարելագործում է:  Ընդամենը մեկ-երկու տարվա ընթացքում, ըստ աղբյուրների, հայերենով թարգմանվում էին ոչ միայն ամբողջ Աստվածաշունչը, այլև Աստվածաշնչի մեկ-նողական, դասական գրականությունը՝ դավանաբանական և քերականագիտական երկեր, գրվում են նաև ինքնուրույն ստեղծագործություններ, հիմնականում շարական-ներ և աստվածաշնչյան մեկնություններ: Սա գրերի գյուտի և հայ թարգմանական գրա-կանության զարգացման վերաբերյալ պաշտոնական շարադրանքն է, որն առաջաց-նում է բազմաթիվ հարցականներ, ուստի 18-րդ դարից սկսած ծավալվում են գիտական ուսումնասիրություններ և բանավեճեր նախ Կորյունի երկի իսկության վերաբերյալ, ապա՝ Խորենացու և Փարպեցու պատմությունների դարաշրջանի, ինչպես նաև բերված փաստերի վավերագրության մասին:

Աղբյուրը