Blog Feed

Մաս  1-ին       

— Մարգարի՛տ․․․

Մարգարիտը, ծնկները գրկած, նստել էր տաք ավազներին, և հայացքը թրթռում էր ջրերի վրա։
Նա այնտեղ գտավ Կոմիտասի հայացքն ու ժպտաց։
— Մարգարի՛տ, ի՞նչ գիտես, թե այս ալյակներից մեկը Հայաստանեն չի եկել-հասել այստեղ ու հիմա ուզում է ափ ելնել։
Ալիքները Ատլանտյանի ալիքներն էին, ափը՝ Անգլիայի Սպիտակ կղզու, իրիկնապահը՝ 1911 թվականի ամառվա։
— Տարօրինակ բաներ ես մտածում, Կոմիտա՛ս։

-Հայ ջուր է, տիրոջ ետքեն վազեվազ աշխարհեն էլ դուրս կելնի, Մարգո՛։
Կոմիտասը մեկնված էր կողքի, և նրա մկաններից  ու նյարդերից հոգնածություն էր անջատվում, որը նա հավաքել էր տաք ու փոշոտ ճամփեքից։  Նա երկար շրջել էր Արևմտյան Հայաստանում, անցել գավառից գավառ, հավաքել մեռնող, գաղթող ու
ննջող երգերը, սերմել հույս և ուրախության երգ, անցել էր Եգիպտոսի հայաշատ քաղաքներով և մյուռոնի փոխարեն նա՝ հայր սուրբը՝  Կոմիտաս վարդապետը, տարաշխարհիկ հայերին մկրտել հայ ոգով՝ ի տեղ նշխարի նրանց բերանները երգով քաղցրացնել։ Հետո շարունակել էր ճամփան, ու սև վեղարով ծրարած Հայաստան աշխարհը տարել-հասցրել Ալեքսանդրիա։ Այստեղ նա հավաքել էր
հիսուն մանուկներ․ աղոթքի տեղ երգ մրմնջացել, հոգիներում արթնացրել հայրենի լեռների շշուկները, ապա նրանց մատղաշ կոկորդները դարձրել սրինգ՝ ու փորձել, ու նվագել։
Ապա Եգիպտոսից անցել էր Ֆրանսիա, հասել Փարիզ, հասել իր հոգուն ու երգին աշակերտած Մարգարիտի մոտ ու դեռ մի կարգին շունչ չքաշած՝ մոտեցել դաշնամուրին:
Հետո Մարգարիտի խնդրանքով, երկու շաբաթով Սպիտակ կղզում
հանգստանալու էր եկել, բայց դադար չուներ։ Առավոտից գիշեր հակված էր պանդոկի դահլիճում դրված դաշնամուրին, ներդաշնակում էր երգերը, ձայնագրածի կողքին ձայնագրում նորը, կամացուկ երգում՝ նոր ձայնագրածի վրա նորից  շարժում աջը, անհանգիստ քայլում էր, ու ոտնաձայնի հետ մեղեդին ալիքվում էր դահլիճում։ Եվ առավոտից գիշեր տաք-տաք երգ էր ժայթքում
Սպիտակ կղզում։ Անգլիացի հանգստացողները դահլիճի դռնից ծկլկում էին, բայց ոչ ոք ներս մտնելու, խանգարելու փորձ չէր անում:

— Ասում են՝ այս հոգևոր հայրը հայ երաժիշտ է,- շշնջում էր մեկը և, թեկուզ երևացողը
Կոմիտասի թիկունքն էր, հարգանքով գլուխ էին տալիս ու հեռանում։ Դահլիճ ոտք դնողը միայն Մարգարիտն էր։
— Կոմիտա՛ս, չէ՞ որ դու հանգստանալու ես եկել։
— Երգերը ննջել չեն կամենում, Մարգարի՛տ։ Եվ ես չեմ կամենում, որ ննջեն։
— Գնանք մի քիչ շրջենք, աղաչում եմ։
— Մնա՛ իրիկնապահին, քեզ համար նոր երգ ունիմ, կերգեմ։
․․․ Եվ հիմա նորից արևմարք էր. օվկիանի վրա՝  հեռվում, հրե լավա էր ժայթքել, և ալիքները իրարից առաջ անցնելով, իրարից երկնային գույներ ու շշուկներ փախցնելով, վազում, վազում էին՝ հրափրփուրի մեջ մարելու։ Մարգարիտը, ծնկները գրկած, նստել էր, Կոմիտասը՝ թիկնել, աչքերով ջրերի շշուկներն էր հավաքում։
— Մարգարի՛տ, ալիքները գանգատ ունին, նրանք անտուն են, թափառական ու գանգատ ունին։
— Տարօրինակ բաներ ես մտածում, Կոմիտա՛ս,- խոսքը կրկնեց Մարգարիտը, և որպեսզի
Կոմիտասը չգնա կնճռոտ մտքերի հետևից, հիշեցրեց,- դու ինձ խոստացար նոր երգ։
— Մնա լուսնկային։
— Բայց մենք ճաշի հրավեր ունենք։
Փոքրիկ պանդոկում Կոմիտասի ու Մարգարիտի հարևանությամբ կենում էր անգլիացի մի ընտանիք՝ կանոնիկ ու սառը բրիտանացի հայր, մայրը՝ սևահեր, ծիծաղկոտ ու սև աչքերով իռլանդուհի, և երկու խարտյաշ մանուկներ։ Նրանք այդ օրը գնալու էին, և իռլադնուհին ճաշի հրավեր էր արել։

Մաս 2-րդ

…Հավաքվեցին ճաշասեղանի շուրջը։ Ամուսինները ճերմակ անձեռոցիկներ կախեցին երեխաների կրծքներին և շշուկով հասկացրին նրանց, որ համբերեն. վարդապետը պետք է օրհնի ճաշասեղանը։
Կոմիտասն աջը բարձրացրեց ու անբառ խաչակնքեց ճաշասեղանը։

Ընթրիքը սկսվեց զուսպ ու անձայն։ Կոմիտասը, իր բնույթին հակառակ, չէր կատակում, Մարգարիտը փորձում էր ակտիվ երևալ, իռլանդուհուն չվիրավորել, անգլիացին ընթրում էր դանդաղ, կանոնիկ շարժուձևով ու մի տեսակ հոգնած, իռլանդուհին սովորական ծիծաղը հավաքել էր աչքերում։ Նա ավելի շատ մանչերին էր կերակրում և կամացուկ զսպում, որ բարձր չխոսեն՝ ի հարգանք վարդապետի։
— Ինչո՞ւ եք երեխաներին թշնամացնում ինձ,- ժպտաց Կոմիտասը,- ճանապարհին թե
հայհոյեն,  ո՛վ կպաշտպանի։
— Օ՜, ի՞նչ եք ասում, հա՛յր սուրբ,- աչքերում թռվռացող ծիծաղին իռլանդուհին ազատություն տվեց,- նրանք հայհոյել չգիտեն։
— Չգիտե՞ն,- Կոմիտասը գլուխն օրորեց,- ափսո՜ս։
Իռլանդուհին քրքջաց․ ամուսինը լուրջ-լուրջ նայեց վարդապետին և հարց տվեց․
— Դուք ուզում եք, որ նրանք, ներեցե՛ք, հայհոյե՞լ իմանան։
— Հարկավ,- նույնպիսի տոնով պատասխանեց Կոմիտասը, — եթե չգիտեն, ի սեր Աստծո,
սովորեցրե՛ք, մեղք են երեխաները։
Կինը նորից քրքջաց, ամուսինը կարմրեց, կմկմոցով առարկեց վարդապետին,  հետո էլի կատակեցին, ընթրիքն ու զրույցը դարձան անկաշկանդ, և իռլանդուհին սիրտ արեց․
— Ներեցե՛ք, հա՛յր սուրբ, շատ կցանկանայի լսել ձեր ազգային երգերից մեկը։
— Սիրով,- Կոմիտասը գլխով խոնարհում արեց,- լսեցե՛ք մեր «Կռունկը»։

-Կռո՞ւնկը,- ժպտաց իռլանդուհին, — ի՞նչ է նշանակում։
-Crane:
Կոմիտասը նստեց դաշնամուրի մոտ ու նայեց Մարգարիտին։ Նա տխուր ժպտում էր։
-Կռո՜ւնկ,- հոգուց փերթ-փերթ պոկված մեն մի բառի հետ շունչը գնաց, տարածվեց այդ պանդոկից, Սպիտակ կղզուց դուրս, ինչ-որ տեղ փռվեց մի
հորիզոն, շունչը խորացավ, և այդ պանդոկից ու Սպիտակ կղզուց դուրս բերված աշխարհն ու օրը մթնոլորտ ունեցան ու գույն․ երկինքը աշնանային կապույտ էր ու սառը, ձյուն-ճերմակ ամպեր էին լողում այնտեղ, հորիզոնը՝ մշուշոտ ու խամրած։ Հոգուց փերթ-փերթ անջատվող բառի հետ շունչն ալիք-ալիք ծավալվեց.
․․․ուստի՞ կուգաս, ծառա եմ ձայնիդ,
Կռո՛ւնկ, մեր աշխարհեն խապրիկ մը չունի՞ս․․․
Իռլանդուհին կամաց թեքվեց դեպի Մարգարիտը․
— Կարոտի՞ մասին է։
— Այո՛, պանդուխտի երգ է։
Հոսում էր Կոմիտասի ձայնը ու ձայնի հետ՝ լուծված բառերը։ Իռլանդուհու համար բառ ու խոսք չկար, կար միայն հայր սուրբից անջատվող անհատնում շունչ, և հեռավոր ու անծանոթ աշխարհում բացվել էր մի հորիզոն, ու հորիզոնում՝ երկու շնչավոր՝ մի մարդ, մի կռունկ. երկրի վրա՝ խեղճ ու կրակ մի
մարդ, երկնքում՝ ուղղություն ու երամ կորցրած մի կռունկ։ Աշնան թախիծով լցված հորիզոնում երկու միայնակ հոգիներ հանդիպել էին․ երկուսն էլ մեծ կորուտի տեր ու նույն կարոտի՝ տաք երկրի ու երամի։ Կռունկի հոգնած ու բեկված թևերից, երկար վիզ ու կտուցից կաթկթում էր նրա կաղկղան և տակնուվրա անում պանդուխտի հոգին․ կաղկղան խոսում էր պանդուխտի հոգու հետ․ կաղկղայի մեջ ախ կար, հեռավոր ու տաք մի երկրի հուշ ու կարոտ, կորցրած երամին գտնելու հուսահատ փորձ։
Պանդուխտն իր օր ու կյանքն էր պատմում կռունկին, գանգատվում պաղ մարդկանցից, պատմում էր կորուստների մասին, իր մենակության, կրքոտ էր պատմում․ չպատմել չէր կարող, որովհետև խեղդվում էր, ուրիշ մեկին պատմել չէր կարող, որովհետև ականջող չկար, հասկացող չկար, իսկ կռունկը ուրիշ էր․ նա իր պես թափառիկ է, նրա կաղկղայի մեջ իր ախ ու ցավից կա․ պետք է որ լսի, պետք է որ հասկանա․․․
Իռլանդուհին սեղմեց որդուն, ապա նրա դողացող ձեռքը գտավ մյուս մանչին,  ձգեց, մոտ բերեց, երեխաներին հավաքեց իր թևի տակ։
— Թող հանգիստ նստեն,- կամաց ասաց ամուսինը։

 Մաս 3-րդ

Իռլանդուհին շաղված աչքերով նայեց նրան և առաջին անգամ ատելության պես մի բան ունեցավ ամուսնու նկատմամբ․ անհույզ ու սառն էր նրա դեմքը, և իռլանդուհուն թվաց, թե է՜ն պանդուխտի գանգատը ամուսնուց է, և թվաց, թե հայր սուրբն ու Մարգարիտը գիտեն դա, և դողով նայեց Մարգարիտի կողմը։
Մարգարիտի կեցվածքը վեհ էր․ ձեռքերը կրծքին ծալած, գլուխը բարձր, աչքերը՝ թախծալի։ Նա հզոր էր իր տխրության մեջ։
«Էն պանդուխտի նման է»,- մտածեց իռլանդուհին և փլված ուսերով կուչ եկավ։
Կոմիտասի շուրթերով բողոքում էր մի ողջ ժողովուրդ, իսկ իռլանդուհու համար բառ ու խոսք չկար, կար միայն հայր սուրբից գոլորշու պես դարձեդարձ անջատվող շունչը, և տխուր ու ամայի հորիզոնում մի պանդուխտ շարունակում էր իր մենախոսությունը՝ աչքերը կռունկի թևերին։ Կռունկը գնում էր հոգնած ու հուսահատ՝ թևերին պանդուխտի աչքերի ու ամպերի ծանրությունը։ Երկինքը նրան անդունդ էր հրում, իսկ երամը չկար ու չկար: Հույսն ու հավատը լքել էին նրան, և նա իր ցեղին ու իր տաք երկիրը չէր հասնելու։ Կռունկը գնաց, հեռացավ․ պանդուխտի ականջներում հիմա նրա կաղկղայի փշրված արձագանքն էր, պանդուխտին լքեց վերջին խոսակիցը, վերջին ընկերը, ու հորիզոնում մնաց մեն մի շնչավոր՝ մենակությունից կծկված մի պանդուխտ, և անհուսությունը
փաթաթվեց նրան։
«Հիմա լաց կլինի»,- արցունքները կուլ տվեց իռլանդուհին։
Բայց չեղած տեղից պանդուխտը ոգի առավ, նրա աչքերի անորոշության ամպերի վրա փայլատակեց զայրույթը, նա հայացքը հեռացրեց կռունկի  ճամփից: Դաշնամուրի ստեղների վերջին զարկերի ու  երգի վերջին հնչյունների հետ պանդուխտը  շաղված հայացքով նայեց դատարկ հորիզոնին։
Իռլանդուհին փղձկաց, նա դեմքին առավ ափերի մեջ և գլուխը դրեց սեղանին։
«Դա ի՜նչ երաժշտություն էր․․․ ի՜նչ ձայն էր․․․ , ես երբեք չպիտի մոռանամ․․․ չպիտի մոռանամ․․․», — կրկնում էր մտքում։
— Այս ի՞նչ արեցիք կնոջս,- ամուսինը ոտքի ելավ և դժգոհ նայեց Մարգարիտին,- տասը տարի է՝ ամուսնացած եմ, նրան այս վիճակի մեջ չեմ տեսել։

Հետո ձեռքը դրեց կնոջ ուսին և ասաց.

— Հանգստացի՛ր, ի՞նչ պատահեց։
Կնոջ ուսերն ավելի ցնցվեցին, նա ուսը իրեն քաշեց և լացի միջից ասաց․
— Բայց նա չկարողացավ լաց լինել․․․ ես լաց եմ լինում, որ նա չկարողացավ լաց լինել։

Ամուսինը ուսերը վեր ձգեց․ ո՞ւմ մասին է խոսում կինը, «նա»-ն ո՞վ է։
— Եվ նա չպետք է լաց լիներ,- պատասխանեց Կոմիտասը,- տխրությունը պետք է ուժեղ լինի,առնական։
Իռլանդուհին հանդարտ բարձրացրեց գլուխը և արցունքոտ աչքերով ուշադիր նայեց հայր սուրբին։ Կոմիտասը տխուր ժպտաց, հետո իռլանդուհին խոնարհեց գլուխը և, կարծես մեկուսի, շշնջաց․
-Եվ կռունկը չհասավ երամին։
-Չհասավ,- կրկնեց Կոմիտասը,- երամից կտրված կռունկները տեղ չեն հասնում, չեն հանգրվանում, մի տեղ ընկնում մեռնում են։

Մուշեղ Գալշոյանը ծնվել է 1933թ. դեկտեմբերի 13-ին, Հայաստանի Թալինի շրջանում, բայց նրա մեջ մինչև կյանքի վերջը շատ ուժեղ մնաց սասունցի լինելու գիտակցությունը։ Նրա ծնողները սասունցի փախստականներ էին, որոնք Արևելյան Հայաստան հասնելով՝ բնակության վայր ընտրեցին Թալինը։ Հայրը կորցրել էր առաջին ընտանիքը կոտորածների ժամանակ։

Սովորել է Երևանի գյուղատնտեսական ինստիտուտում, աշխատել մասնագիտությամբ, ապա դարձել լրագրող։ «Ավանգարդ» թերթում և «Գարուն» ամսագրում աշխատած տարիներին, լրագրական հոդվածներին զուգընթաց, գրեց իր առաջին վիպակը՝ «Ձորի Միրոն», որը նրան բերեց հասուն գրողի համարում։

Գալշոյանը լավ պատմող էր, հետպատերազմյան հայ արձակի լավագույն պատմողներից մեկը։ Սուր դիտողականությամբ, չափի նուրբ զգացումով, նա պատմում էր իր հերոսների մասին, առանց պաթոսի, առանց մանրամասն նկարագրությունների, բայց ստեղծում էր գունեղ, տեսանելի կերպարներ։

Հիշատակված պատմվածքները մտնում են «Մարութա սարի ամպերը» շարքի մեջ, որը Գալշոյանի լավագույն գործը եղավ։ Եվ դրանց մեջ լավագույններից մեկը, թերևս լավագույնը, «Դավոն» պատմվածքն է։

Այս պատմվածքում Գալշոյանի խոսքը ճշգրիտ է, բայց հագեցած ներքին քնարականությամբ, հուզականությամբ։ Պատմվածքին յուրահատուկ գրավչություն է տալիս սասունցիների բարբառը, որ Գալշոյանը հրաշալի գիտեր և վարպետորեն վերստեղծում է այս պատմվածքում։

Մուշեղ Գալշոյանը մահացավ 1980 թվականին, Կաթնաղբյուր գյուղում, հրացանի պատահական կրակոցից, հայրենի դաշտում։

Ք.ա. 7-րդ դարի վերջից 3-րդ դարի վերջ

1. Պարույր Նահապետ-Ք.ա 612-580-ական թթ
2. Երվանդ Ա Սակավակյաց-Ք.ա 580-570-ական թթ
3. Տիգրան Ա Երվանդյան-Ք.ա 370-525-ական թթ
4. Վահագն-Ք.ա 6-րդ դարի վերջ
5. Երվանդ Բ Սատրապ-Օրոնտես-Ք.ա 401-թթ
6. Երվանդ Գ Սատրապ-Օրոնտես-Ք.ա 336-331-թթ
7. Շեմ-Սամոս Երվանդյան-Ք.ա 260-240-թթ
8. Արշամ Երվանդյան-Ք.ա 240-220-թթ
9. Երվանդ Դ-Ք.ա 220-201-թթ

Վանի Թագավորության թագավորները

Ք.ա 9-7-րդ դարեր

1.Սարդուրի Ա-Ք.ա 835-825-թթ

2.Իշպուինի- Ք.ա 825-810-թթ

3. Մենուա-Ք.ա 810-786-թթ

4. Արգիշտի Ա-Ք.ա 786-764-թթ

5. Սարդուրի Բ-Ք.ա 764-735-թթ

6. Ռուսա Ա-Ք.ա 735-710-թթ

7.Արգիշտի Բ-Ք.ա 710-685-թթ

8.Ռուսա Բ-Ք.ա 685-645-թթ

9. Սարդուրի Գ-Ք.ա 643-վերջին Թագավոր

10. Էրմինա և Ռուսա Գ

Արտաշեսյան Թագավորության Թագավորները

Ք.ա 2-րդ դարի սկիզբ 1-ին դարի վերջ

1.Արտաշես Ա-Ք.ա 189-160-թթ

2. Արտավազդ Ա-Ք.ա 160-115-թթ

3. Տիգրան Ա-Ք.ա 115-95-թթ

4. Տիգրան Բ Մեծ-Ք.ա 95-55-թթ

5.Արտավազդ Բ-Ք.ա 55-34-թթ

6. Արտաշես Բ-Ք.ա 30-20-թթ

7. Տիգրան Գ-Ք.ա 20-8-թթ

8.Տիգրան Դ-Ք.ա 8-5-թթ

9. Արտավազդ Գ-Ք.ա 5-2-թթ

10. Տիգրան Դ և Էրմինա -Ք.ա 2-1-թթ

Հնագույն ժամանակներից Կիլիկիայի հիմնական բնակիչներն էին հայերը, ասորիները, հրեաները, հույները: X դ. հայ բնակչությունը այնքան ստվարացավ, որ Տարսոնում հիմնադրվեց հայ եկեղեցու նոր եպիսկոպոսական թեմ: 1080 թ. Լեռնային Կիլիկիայում հաստատված Ռուբեն Ա իշխանին հաջողվեց թոթափել Բյուզանդիայի գերիշխանությունը: Հիմնվեց Ռուբինյան իշխանապետությունը: 1198 թ. Լևոն Բ իշխանապետը օծվեց Հայոց թագավոր: XII – XIII դդ. Կիլիկիայի թագավորությունը միջազգային հեղինակություն վայելող երկիր էր: Նրա հետ հաշվի էին նստում անմիջական հարևանները՝ Իկոնիայի սուլթանությունը, Անտիոքի դքսությունը, Եդեսիայի կոմսությունը, ինչպես նաև Բյուզանդիան, Հռոմեական սրբազան կայսրությունը, Վենետիկի ու Ճենովայի հանրապետությունները: 1375 թ. մամլյուքները գրավեցին Կիլիկիայի մայրաքաղաք Սիսը: Շուրջ երեք հարյուրամյակ գոյատևած Կիլիկիայի Հայկական թագավորությունը կորցրեց իր անկախությունը:

Անվան այլ կիրառումների համար ՝ Կիլիկիա Կիլիկիայի հայկական թագավորություն, հայտնի է նաև որպես Կիլիկյան Հայաստան, Փոքր Հայք կամ ուղղակի Հայաստան, միջնադարյան հայկական անկախ պետություն։ Գտնվելով Մեծ Հայքից դուրս՝ այն զբաղեցնում էր պատմական Կիլիկիա շրջանը։

Կիլիկիայի Հայկական Թագավորություն (Միջին հայերեն՝ Կիլիկիոյ Հայոց Թագաորություն, հայտնի է նաև որպես Կիլիկյան Հայաստան կամ Փոքր Հայք կամ Հայաստան), միջնադարյանհայկական անկախ պետություն՝ ստեղծված սելջուկ-թուրքերի արշավանքների հետևանքով Կիլիկիա գաղթած հայերի կողմից։ Պետությունը հիմնադրվել է Ռուբինյանների կողմից, ովքեր Բագրատունիների շառավիղ էին։ Ռուբինյանների իշխանությունը թագավորություն հռչակվեց 1198 թ-ին։ Ռուբինյանների տոհմի վերջին ներկայացուցիչը Զապել թագուհին էր, ում մահից հետո՝ 1252 թ-ին, գահն անցնում է Հեթումյաններին։ 1341 թ-ին գահն անցնում է Լուսինյաններին։ Կիլիկյան Հայաստանը դադարում է գոյություն ունենալուց 1375 թ-ին. դրանից հետո գահին հավակնում էին Կիպրոսի Լուսինյանները։ 1485 թ-ին, երբ Շառլոթ Կիպրացին ամուսնացավ Սավոյան հարստության ներկայացուցչի հետ, Կիլիկյան Հայաստանի թագավոր տիտղոսն անցավ Սավոյան հարստության ներկայացուցիչներին։ Տիտղոսը մնաց գործածության մեջ մինչև 1861 թ.։

Իշխաններ

Անուն	Կյանքի ժամանակաշրջան	Գահակալման սկիզբ	Գահակալման ավարտ	Հարստություն	Ծանոթագրություններ
Ռուբեն Ա	1025-1095	1080	1095	Ռուբինյաններ
Կոստանդին Ա	անհայտ-1100	1095	1100	Ռուբինյաններ
Թորոս Ա	անհայտ-1129	1100	1129	Ռուբինյաններ
Լևոն Ա	անհայտ-1139	1129	1137	Ռուբինյաններ
Թորոս Բ	անհայտ-1169	1145	1169	Ռուբինյաններ
Ռուբեն Բ	անհայտ-1169	1169	1169	Ռուբինյաններ
Մլեհ	անհայտ-1175	1169	1175	Ռուբինյաններ
Ռուբեն Գ	1145-1187	1175	1187	Ռուբինյաններ
Լևոն Բ	1150-1219	1187	1198	Ռուբինյաններ	Թագադրվում է որպես Կիլիկիայի Հայոց Արքա

Թագավորներ և թագուհիներ

Անուն	Կյանքի ժամանակաշրջան	Գահակալման սկիզբ	Գահակալման ավարտ	Հարստություն	Ծանոթագրություններ	Պատկեր
Լևոն Բ	1150-1219	1187	1219	Ռուբինյաններ	Առաջին թագավոր
Զաբել	1215-1252	1222	1252	Ռուբինյաններ	Թագուհի և գահակից
Հեթում Ա	1213-1270	1226	1270	Հեթումյաններ	Թագավոր և գահակից
Լևոն Գ	1236-1289	1270	1289	Հեթումյաններ	Առաջին թագավոր
Հեթում Բ	անհայտ-1307	1289	1294	Հեթումյաններ	Հրաժարվել է գահից ի օգուտ Թորոսի
Թորոս Գ	1271-1298	1293	1298	Հեթումյաններ	Կառավարեց Հեթում Բ-ի հետ համատեղ
Հեթում Բ	անհայտ-1307	1295	1296	Հեթումյաններ	Թորոս Գ-ի գահակից
Սմբատ	1276-1311	1296	1298	Հեթումյաններ	Ուզուրպատոր
Կոստանդին Բ	անհայտ	1298	1299	Հեթումյաններ
Հեթում Բ	անհայտ-1307	1299	1303	Հեթումյաններ	Լևոն Գ-ի խնամակալ
Լևոն Դ	անհայտ-1307	1303	1307	Հեթումյաններ
Օշին Ա	անհայտ-1320	1307	1320	Հեթումյաններ
Լևոն Ե		1320	1341	Հեթումյաններ
Կոստանդին Գ	անհայտ-1345	1343	1345	Հեթումյաններ	Ընտրվել է ազնվականության կողմից
Կոստանդին Դ		1344	1362	Հեթումյաններ
Կոստանդին Ե	անհայտ-1373	1362	1373	Հեթումյաններ
Լևոն Զ	1340-1399	1374	1375	Լուսինյաններ

Հավակնորդներ

Անուն	Կյանքի ժամանակաշրջան	Գահակալման սկիզբ	Գահակալման ավարտ	Հարստություն
Լևոն Զ	1340-1399	1375	1399	Լուսինյաններ
Ջեյմս Ա Կիպրացի		1396	1398	Լուսինյաններ
Յանուս Կիպրացի		1398	1432	Լուսինյաններ
Ջոհն Բ Կիպրացի		1432	1458	Լուսինյաններ
Շառլոթ Կիպրացի		1458	1467	Լուսինյաններ

Կիլիկիայի հայկական պետության մեծ իշխանների գահացանկը

Ռուբեն Ա (1080–95 թթ. ), Կոստանդին Ա (1095–1100 թթ.), Թորոս Ա (1100–29 թթ.), Լևոն Ա (1129–37 թթ.), Թորոս Բ (1145–69 թթ.), Ռուբեն Բ (1169 թ.), Մլեհ (1169–75 թթ.), Ռուբեն Գ (1175–87 թթ.), Լևոն Բ (1187–98 թթ.)

Թագավորների գահացանկը

Լևոն Բ (1198–1219 թթ.), Զաբել (1219–22 թթ.), Ֆիլիպ (1222–25 թթ.), Հեթում Ա (1226–69 թթ.), Լևոն Գ (1269–89 թթ.), Հեթում Բ (1289–96, 1299–1301 թթ.), Սմբատ (1296–98 թթ.), Կոստանդին Բ (1298–99 թթ.), Լևոն Դ (1301–08 թթ.), Օշին Ա (1308–20 թթ.), Լևոն Ե (1320–42 թթ.), Գվիդոն կամ Կոստանդին (1343–44 թթ.), Կոստանդին Դ (1345–63), Կոստանդին Ե (1365–73 թթ.), Լևոն Զ  (1374–75 թթ.)

1.Նշված թվերից որն է բաժանվում 6-ի

1-28784 40452/6=6742

2-19679

3-25018

4-40452

2.Նշված թվերից ընտրել այն, որն ունի ավելի շատ բաժանարար

1-30

2-24

3-20

4-36

3.Նշված թվերից ընտրել այն, որը 2 պարզ թվերի արտադրյալ է

1-102

2-106

3-135

4-117

4.Որ թիվը 25-ի բաժանելիս քանորդում կստացվի 8 իսկ մնացորդում 15

25*8+15=215

1-150

2-200

3-210

4-215

5.Գտնել 15,70 և 90 ամենափոքր ընդհանուր բազմապատիկը

1-783

2-180

3-630

4-720

6.Նշված թվերից որը ամբողջ թվի քառակուսի չէ

1-361

2-625

3-15642

4-1024

7.Քանի քառակուսի մետր է 1 հեկտարը

1-100

2-1000

3-10000

4-1000000

1. Մտապահված թվից հանեցին 6, այնուհետև ստացված թիվը բազմապատկեցին 8-ով: Արդյունքում ստացան 72: Ինչ թիվ էր մտապահված:

1-16 72/8+6=15

2-15

3-12

4-10

2. Նշված թվերից որն է 9-ի բազմապատիկ

1-19378 2+9+6+1=18/2=9

2-29610

3-36814

4-45007

3.Ստորև նշվածներից որն է փոխադարձպարզ թվի զույգ

1-2*3*11 և 3*5*13

2-2*5*4* և 2*3*7*3

3-29 և 180

4-35 և 165

4.Գտնել 168 և 128 թվերի ամենամոծ ընդհանուր բաժանարարը

1-14

2-12

3-64

4-8

5.Քանի պարզ թիվ կա [10;30] միջակայքում

1-6 [10;30]=11,13,17,19,23,29

2-7

3-8

4-9

6.Գտնել բաժանելին, եթե բաժանարարը 11-է, քանորդը-7, իսկ մնացարդը-4

7*11+4=81

1-77

2-80

3-81

4-90

Պատկանու՞մ է արդյոք հարթության տրված կետը y=√(2x-5) ֆունկցիայի գրաֆիկին.
(0, √5) ոչ
(3, 1) այո
(4, 1,7) ոչ
(5, √5) այո

Գտնել f ֆունկցիայի գրաֆիկի և կոորդինատային առանցքների հատման կետերի կոորդինատները, եթե՝
y=5x-9 (0, -9) (1,8, 0)
y=15-3x (0,15) (5,16)
y=3x²-2x-8 (0, -8) (-4/3, 0) (2,0)
y=x²-121 (11, 0) (-11, 0) (0, -121)

Խնդիրներ

1. Քառանիշ թվի առաջին թվանշանը 7 է: Եթե այդ թվանշանը տեղափոխենք վերջին տեղը, թիվը կփոքրանա 864-ով: Գտնել սկզբնական թիվը:
7681

2. Հնգանիշ թվի առաջին թվանշանը 1 է։ Եթե այդ թվանշանը տեղափոխենք վերջին տեղը, թիվը կմեծանա 2187֊ով։ Գտնել սկզբնական թիվը։
11354

3. Երեք թվեր, որոնց գումարը 12 է, կազմում են թվաբանական պրոգրեսիա: Եթե երրորդ թիվը փոխարինենք 8-ով, ապա կստացվի երկրաչափական պրոգրեսիա: Գտնել այդ թվերը:
2, 4, 6

1.Թվի որ մասն է նրա 80%-ը

1-0,25 80%=80/100=0,8

2-0,6

3-0,75

4-0,8

2.Գտնել 12 փոքր պարզ թվերի քանակը

1-5 1,3,5,7,11,13

2-6

3-7

4-8

3.Գտնել 18-ի զույգ բնական բաժանորդների քանակը

1-3 2,6,18

2-4

3-5

4-6

4.Գտնել x2<26 անհավասարման բավարարող ամբողջ թվերի քանակը

1-5

2-6

3-10

4-11

5.Լուծել x-1/2 >=0անհավասարումը

x-1=0

x>=1 [1;+&)

1-[1;+&)

2-(-&;-1]

3-[-1;+&]

4-(-1;+&)

Ուղղագրական բառարանի օգնությամբ կետերի փոխարեն լրացրեք ջ, ճ կամ չ

ա) ալոճ, ակնակապիճ, աղճատել, աղջամուղջ, աճպարար, գեղջկական, անաչառ, անզիջում, անմիջապես, անջրդի, անտերունչ, անրջել, աչալուրջ, աչքաբաց, աջակողմյան, աջափնյակ, աջլիկ, առաջարկություն, միջատ, միջոց, շուրջպար, վերջակետ, աղջիկ, ոչխար, ոջիլ, չղջիկ, փախչել, փարչ, քրքիջ:

բ)  աչք, առաջին, առողջություն, առնչություն, բաղարջ, բաճկոն, գաղթօջախ, գաղճ, գաճաճ, գեղջուկ, թռչուն, թռչել, թրջել, թրջոց, հորջորջել, մեջտեղ, միջակ, միջօրե, ողջույն, վերջին, մխրճվել, մռնչյուն, մրջյուն, շիճուկ, ողջագուրվել, անընդմեջ, պճնանք, պչրանք, քուրջ:

գ) առաջնորդ, գոճի, դաջել, եղջերու, երկարաճիտ, զեղչել, զիջել, զղջալ, Էջմիածին, ընչացք, ընչաքաղց, թարթիչ, ի հեճուկս, իջնել, լայնալիճ, լաջվարդ, կտրիչ, կտրճ, հառաչանք,  առնչվել, միջամտել, միջավայր, միջօրե, նախճիր, տարեվերջ, ուռճանալ, ուռչել, խոճկոր:

դ) առջև, արջաորս,  ամբողջ, առաջնորդ, առէջ, բարեհաճ, դարչնագույն, խառնիճաղանջ, խոճկոր, խրճիթ, ծխամորճ, կառչել, կարիճ, կճղակ, կճմթել, կնճիթ, կոճկել, կորչել, կռճիկ, հարճ, ճանճ, ճղճիմ, մահճակալ, մաճկալ, մարջան, մեջբերում, մեջք, մինչև, միջև, միջադեպ, նկարչական, շեղջ, սոճի, Սոչի, վայրէջք, վերջաբան:

 Ուղղագրական բառարանի օգնությամբ կետերի փոխարեն լրացրեք Մ կամ Ն:

Ռմբակոծել, բմբուլ, անբախտ, ամբողջովին, ամբասիր, ամբարտավան, ամբոխ, ամպագոռգոռ, ամբողջ, ամփոփել, ինքնամփոփ, համբույր, ճամփա, ըմպանակ, անբավ, ամբար, անբիծ, ըմբոստ, ըմբռնել, բանբեր, անբարբառ, ըմբոշխնել, Մանվել, Սամվել, անփույթ, անբարյացակամ, ճամփորդ, անբերրի, ճամբար,  բամբասել, բանսարկու, ճամպրուկ, անպաճույճ, շամփուր, սինֆոնիա, ամպրոպ, անպատճառ, բանվոր, ամպշող, անպայման, ամբարիշտ, ամբարտավան, թմբուկ:

Լճակ, ինչու՞ են ապշած
Ու չեն խայտում քո ալիքները,
Միթե՞ հայելուդ մեջ կարոտով
Մի գեղեցկուհի նայեց:

Եվ կամ միթե զմայլվում են
Ալիքներդ երկնքի կապույտից,
Եվ այն ամպերով լուսափթիթ,
Որ նման են փրփուրիդ:

Մելամաղձոտ իմ լճակ,
Քեզ հետ լինեմ մտերիմ,
Սիրեմ ես էլ քեզ նման,
Գրավվել, լռել ու խոկալ:

Որքան դու ունես ալիքներ
Ճակատս այնքան ունի խոկեր,
Որքան դու ունես փրփուրներ՝
Սիրտս այնքան ունի բյուր խոցեր:

Եվ եթե գոգիդ վրա թափվեն
Աստղային երկնքի բույլերը,
Չես կարող դու նմանվել,
Հոգուս, որ անհուն բոց է:

Այնտեղ աստղերը չեն մեռնի,
Այնտեղ ծաղիկները չեն թառամի,
Այնտեղ ամպերը չեն թրջի,
Երբ խաղաղ եք դու և օդը,

Լճակ, դու ես թագուհիս,
Եթե անգամ քամուց կնճռոտվես,
Դարձյալ խորքդ խռով ես պահում
Ինձ պահում ես դողդողալով:

Շատերն ինձ մերժեցին,
Ասին քնար ունեմ.
Մեկը՝ դողդոջ է, գույն չունի,
Մյուսնել ասաց՝ մեռնում է:

Ոչ ոք չասաց՝ Հեյ տղա,
Արդյոք ինչու՞ ես մարում,
Երբ դեռ երիտասարդ ես,
Քեզ սիրեմ, չմեռնես:

Ոչ ոք չասաց՝ այս տղայի
Պատռենք սիրտը տրտում,
Նայեք ինչեր գրված կան
-Այնտեղ հրդեհ կա, ոչ թե մատյան:

Այնտեղ կա մոխիր… հիշատակ…
Ալիքներդ թող հույզին, լճակ,
Ու քո կարոտած խորքի մեջ
Մի հուսահատ նայեց…