Տորնադո

Տորնադո, մթնոլորտային մրրիկ։

Առաջանում է ամպրոպային ամպերում և սև թևքի կամ կնճիթի ձևով տարածվում ներքև՝ հաճախ մինչև երկրի մակերևույթը։ Բարձրությունը կարող է հասնել 800-1500:

Տորնադոներն ունենում են.

• վերին ձագարաձև, որով միախառնվում է ամպերին,
• ներքին՝ շրջված ձագարաձև լայնացումներ։

Տարնադոյում օդը սովորաբար շարժվում է ժամացույցի սլաքի հակառակ ուղղությամբ, միաժամանակ պարուրաձև բարձրանում վերև՝ ձգելով փոշի և ջուր: Օդի պտտման արագությունը վայրկյանում մի քանի տասնյակ մետր է։ Տրամագիծը չափվում է տասնյակ (ցամաքի) և հարյուրավոր (ծովերի վրա) մետրերով։ Գոյատևման ընթացքում տորնադոն անցնում է 40-60 կմ։ Ուղեկցվում է ամպրոպով, անձրևով և կարկուտով։ Կարող է մեծ ավերածություններ պատճառել։ Տորնադոն ցամաքի վրա երբեմն կոչվում է տրոմբ։

Բնության ամենաքայքայիչ աղետներից մեկը՝ Տորնադոն օդի արագ պտտվող սյուն է, որը տարածվում է ամպրոպից գետնին: Նրա քամիները հասնում է 300մղոն/վրկ, որը կարող է մաքրել 1 մղոն լայնությամբ և 50 մղոն երկարությամբ ճանապարհ:

Տորնադոները ծնվում են ամպրոպի ժամանակ և հաճախ ուղեկցվում են կարկուտով: Հսկա, կայուն ամպրոպները առաջացնում են առավելագույնս կործանարար տորնադոները: Հաճախ պատկերվում է մուգ, կանաչավուն երկնքով: Սև փոթորկուն ամպերը հավաքվում են, կարող է նաև բեյսբոլի չափի կարկուտ թափվել, և հանկարծ հայտնվում է ձագար, որը ասես ամպից իջնում է: Ձագարը հարվածում է գետնին, և շառաչում այնպես, կարծես բեռնատար գնացք է մոտենում:

Չափազանց մեծ քամիները քանդում են տներ, շենքեր։ Ինչպես նաև ոչնչացնում են կամուրջներ, պտտում են գնացնքեր, թռցնում մեքենաներ և բեռնատարներ, տարանջատում ծառեր, և գետափից քաշում ամբողջ ջուրը։ Բարձր քամիները երբեմն սպանում կամ վիրավորում են մարդկանց ՝ գլորելով նրանց գետնից երկինք կամ նետելով վտանգավոր բարձրություններից։ Բայց տորնադոյի զոհերի մեծ մասը վիրավորվում են թռչող բեկորներից ՝ տանիքի ծածկապատման կոշտուկներից, կոտրված ապակիներից, դռներից, մետաղական ձողերից և այլն։

Տորնադոները կարող է առաջանալ տարվա ցանկացած պահի, բայց դրանք ավելի տարածված են հստակ սեզոնի ընթացքում, որը սկսվում է գարնան սկզբին: Մայիսը ընդհանուր առմամբ, ավելի շատ տորնադո է ունենում, քան ցանկացած այլ ամիս, բայց ապրիլյան փոթորիկները երբեմն ավելի կատաղի են: Ավելի հեռու հյուսիսում ՝ պտտահողմերը ավելի հաճախ տարածված են ամռանը: Տորնադոները կարող են տևել մի քանի վարկյանից մինչև երեք ժամ տևողությամբ։

Չնայած նրան, որ կարող են առաջանալ օրվա ցանկացած պահի, պտտահողմերի մեծ մասը ձևավորվում է ուշ երեկոյան: Այս ժամանակահատվածում արևը տաքացրած է լինում հողը, և մթնոլորտը բավարար է ՝ ամպրոպներ ստեղծելու համար:

Տորնադոն ձևավորվում է, երբ տաք, խոնավ օդը բախվում է ցուրտ և չոր օդին։ Խիտ սառը օդը մղվում է տաք օդի վրա, որը սովորաբար առաջացնում է ամպրոպ: Տաք օդը բարձրանում է սառը օդի միջոցով ստեղծելով օդ բարձրացող ուժեղ հոսանք։ Հոսանքը կսկսի պտտվել, եթե քամիները կտրուկ տարբերվեն արագությամբ կամ ուղղությամբ։ Երբ պտտվող հոսանքը, որը կոչվում է միջոցիկլ, շարժվող ամպրոպից ավելի տաք օդ է քաշում, նրա պտտման արագությունը մեծանում է: Չոր օդը, որը սնվում է ռեակտիվ հոսքով, ուժեղ քամու խումբ է, որն ապահովում է ավելի շատ էներգիա։ Միջոցիկլի խոնավ օդի ջրի կաթիլները ձևավորում են ձագարաձև ամպ։ Ձագարը շարունակում է աճել, և ի վերջո այն իջնում է ամպից: Երբ այն դիպչում է գետնին, այն դառնում է տորնադո:

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները աշխարհում ամենաբարձր քանակությամբ պտտահողմերն են ապրում ՝ տարեկան միջին հաշվով ավելի քան 1200 տորնադո։ 2011 թ. Ապրիլը տեսավ ԱՄՆ-ի Եղանակի ազգային ծառայության պատմության մեջ ցանկացած ամսվա ընթացքում գրանցված ամենաբարձր տորնադոները ՝ 875; նախորդ ռեկորդը մեկ ամսվա ընթացքում կազմում էր 542։

ԱՄՆ Եղանակի ազգային ծառայության օդերևութաբանները օգտագործում են Դոպլերի ռադար, արբանյակներ, եղանակային փուչիկներ և համակարգչային մոդելավորում, որպեսզի հետևեն երկինքը ուժեղ փոթորիկների և տորնադիկ գործունեության ժամանակ։ Երբ տորնադոն նշվում է ռադարների վրա, տորնադոյի նախազգուշացում է տրվում:

Դոպլերային ռադարները արձանագրում են քամու արագություն և որոշում են ամպրոպների ժամանակ պտտման տարածքները: Դոպլերի ռադարն օգտագործելուց ի վեր, տորնադոների համար նախազգուշացման ժամանակը 1980-ականների վերջին հինգ րոպեից պակաս էր, իսկ ուշ 2000-ականներին հասել էր միջինում 13 րոպեի։

«Tornado Alley», շրջան, որը ընդգրկում է արևելյան նահանգի՝ Հարավային Դակոտա, Նեբրասկա, Կանզաս, Օկլահոմա, հյուսիսային Տեխաս և Արևելյան Կոլորադո տարածքները: Այս շրջանը ամենահզոր և կործանարար փոթորիկների տունն է: ԱՄՆ-ի տորնադոները տարեկան հանգեցնում են 80 մարդու մահվան և ավելի քան 1500 վիրավորների:

Հայաստանում փոթորիկներ առաջանում են տարվա տաք ամիսներին (80%)՝ հյուսիսային լեռնահովտային քամիների ժամանակ։ Առավել ուժգին (30-32 մ/վ) փոթորիկներ դիտվում են Երևանում, Սիսիանի լեռնանցքում՝ հիմնականում օրվա երկրորդ կեսին (95%), և տևում են ավելի քան 6 րոպե։ Սովորաբար քամու արագությունը փոթորիկների ժամանակ 15-20 մ/վ է, երբեմն’ ավելի քան 40 մ/վ։

Հղումը՝